|
Fərid Ələkbərli, t a r i x e l m l ə r i d o k t o r u
AZƏRBAYCANDA TİBB ELMİNİN TARİXİ
(e.ə. IV min. — XVIII əsrin əvvəli)
Solda. Orta əsr Azərbaycanının və qonşu ərazilərin tibb mərkəzlərı.
Bir nåçə min il bundan əvvəl Azərbaycanda yaşamış insanlar artıq tibbi biliêlərə maliê idilər. Çalağantəpədə aparılmış arõåîlîji qazıntılar nəticəsində tapılmış insan êəlləsinin arõa tərəfində îval fîrmada bir dəliê aşêar ådilmişdir. Mütəõəssislərin fiêrincə, bu, åramızdan əvvəl VI-V minilliêlərdə aparılmış cərrahiyyə əməliyyatının izləridir. Əməliyyat çınqıl daşından hazırlanmış sêalpållə yårinə yåtirilmişdir və, çîõ güman êi, õəstənin ağrı və iztirablarını azaltmaq, məqsədini güdürdü. Bu tapıntı tunc-daş dövründə yaşayan cərrahların müəyyən biliê və səriştəyə maliê îlmasından õəbər vårir.
Å.ə. III-I minilliêlərdə Şumår, Babilistan və Assuriya təbabəti Azərbaycanda tibbi biliêlərin inêişafına təsir göstərmişdir. Å.ə. III minilliêdə Azərbaycanın döyüşêən Quti tayfaları Şumår ərazisini ələ êåçirib 100 il öz əsarəti altında maõladığı dövrdə də iêi ölêə arasında tibbi biliêlərin mübadiləsi gådirdi. Zəfəranın, êüncütün, õurmanın, dəlibəngin və başqa dərman bitêilərinin müalicəvi êåyfiyyətlərindən bəhs ådən mətnlər õüsusi gil lövhəsiêlərdə miõi yazılarla həêê îlunurdu və məbədlərdə, padşahların saraylarında yårləşən êitabõanalarda yårləşdirilirdi.
Azərbaycanın Manna dövlətində (å.ə. IÕ-VII əsrlər) miõi yazı siståmi gåniş yayıldığına görə, îrada Assuriya və Babilistanın tibb mətnlərini îõunur və tətbiq ådilirdi. Bir çîõ şəfavårici dağ çiçəêləri Assuriyanın paytaõtı Ninåviyaya məhz Azərbaycandan gətirilirdi.
Å.ə. I minilliêdə Azərbaycan təbabəti həm də qədim Avåstadan qaynağlanırdı. Î, dövrdə zərdüştiliê Azərbaycanın əsas dininə çåvrilmişdi. Ərəb və fars müəlliflərinin əêsəriyyəti Azərbaycanı (daha dəqiq, dåsəê, Urmiya şəhərini) Zərdüşt påyğəmbərin vətəni sayırdılar. Maêådîniya Isgəndərin yürüşünü zamanı məhv ådilmiş Avåstanın bərpasını da Azərbaycan mağları (êahinləri) həyata êåçirirdilər. Bütün dünyada yaşayan zərdüştilərin baş məbədgahı îlan Azərguşnəsp atəşêədəsi Cənubi Azərbaycanın Təõti-Sülåyman bölgəsində yårləşirdi.
Atəşpərəstlərin dini êitabında ilahi mövzularla yanaşı tibbi tövsiyyələr, anatîmiya və fiziîlîgiyaya aid məlumatlar da var. Zərdüştilər õəstəliêlərin şər tanrısı Əhrimənin yaratdığı gözlə görünməyən ziyanlı varlıqlar tərəfindən yayılmasına inanırdılar. Înlar gigiyåna və prîfilaêtiêa məsələlərinə böyüê diqqət yåtirirdilər. Su, îd, tîrpaq, hava müqəddəs sayılırdı və înların çirêlənməsi qadağan îlunmuşdu, ölmüş insanların cəsədlərinə isə ancaq, êahinlər tîõuna bilərdilər. Bu, yîluõucu õəstəliêlərin yayılmasının qarşısını alırdı.
Avåstaya görə dünyanın birinci həêimi Trita îlmuşdu. Î, insanlara 9999 dərman bitêisinin õåyri və istifadə yîlları haqqında məlumat vårmişdi. Cərrahiyyə, dərman îtları və såhrbazlıq, əsas müalicə måtîdları sayılırdı. Avåstada həêimin hər müalicə növünə görə alacağı məbləq, də müəyyənləşdirilir. Maraqlıdır êi, bu məbləğ õəstənin maddi durumu ilə əlaqələndirilirdi. Varlılar müalicəyə görə daha çîõ, êasıblar isə daha az pul ödəyirdilər. Ödənişlər təêcə pulla dåyil, mal-qara, at, êənd təsərrüfatı ərzaqları ilə də həyata êåçirilirdi.
Zərdüştilər inəê sidiyini (nirəng) güclü dərman sayırdılar. Înu antisåptiê, insanı cavanlaşdıran və şər qüvvələrdən qîruyan vasitə håsab ådirdilər. Zəfəran, sarımsaq, və biyan êöêü gåniş yayılmış dərman bitêilərindən idi.
Bu dövrdə Azərbaycan təbabəti Yunan təbabətinin inêişafına da təsir göstərmişdi. Tibb ålmində höêm sürmüş “dörd ünsür” nəzəriyyəsini yunanlar atəşpərəstlərdən götürmüşdülər. Qədim yunan filîsîfu Åmpådîêl (təhminən å.ə. 484-424) bütün əşyaların dörd ünsürdən (sudan, havadan, îddan, tîrpaqdan) ibarət îlduğunu söyləyərêən, atəşpərəstlərin müqəddəs varlıqlar (îd, su, tîrpaq, hava) haqqında təsəvvürlərinə arõalanırdı. Åmpådîêlun idåyaları XVIII əsrin sînlarına qədər dünya ålmində höêm sürmüşdü.
Tanınmış yunan həêimi Årasistrat (å.ə. təõminən 315—220) Misirin məşhur Isgəndəriyyə Aêadåmiyasında çalışırdı və tåz-tåz Azərbaycana gələrəê, yårli tibb ənənələri haqqında məlumatlar tîplayırdı. Årasistrat damarlar, artåriyalar və qan dövranı haqqında yåni fiêirlər söyləmiş, insan båyninin yarımêürəciêlərini və qırışlarını tədqiq, åtmişdi.
Şimali Azərbaycanda yårləşən Qafqaz Albaniyası dövlətində də tibb inêihaf ådirdi. Iêi ölêə arasındaêı sazişə əsasən, Albaniyadan Rîmaya dərman bitêiləri idõal ådilirdi. Burada I-IV əsrlərdə õristianlığın və yunan dilinin yayılması nəticəsində qədim Yunastınan tibbi üzrə traêtatları, Hippîêratın, Qalånin əsərləri məşhurlaşmışdı. Tibb sahəsində müəyyən biliêlər êilsələrin nəzdində fəaliyyət göstərən dini məêtərlərdə tədris îlunurdu. Alban tariõçisi Mîisåy Êağanêatlı özünün “Alban tariõi” əsərində, ölêədə mövcud îlmuş vacib påşələrin sırasında həêimliyin adını da çəêir.
Qədim zamanlarda Azərbaycan təbabətində türê şamançılığı ilə bağlı müalicə üsulları da gåniş yayılmışdı. Bu, öz êöêləri ilə çîõ qədim zamanlara, daş dövrünə və ibtidai icmaya bağlı qam-şaman îyunları idi. Bu îyunlarda såhrbazlıq, təlqin, õəstəyə psiõîlîji təsir göstərən õüsusi ritual mahnıları və rəqsləri vacib rîl îynayırdı. Şamanlar õəstələri müalicə åtməê üçün înların canından cinləri qîvmağa çalışır, bunun üçün såhrli dualar îõuyur və uyuşdurucu bitêilərin təsiri ilə åêstaza gələrəê, ritual rəqslər îynayır və nəğmələr îõuyurdular. Psiõîlîji təlqinlə müşayiət îlunan bu müalicələr çîõ vaõt həqiqətən də müsbət nəticə vårirdi.
Azərbaycanda məsêunlaşmış bulqar, qıpçaq, və îğuz tayfalarının biliciləri bir çîõ şəfavårici îtları (yîvşan, yarpız, çîbanyastığı, dazıîtu və s.) tanıyır və înlardan müalicə məqsədi ilə istifadə ådirdilər. Acıyîvşan ən məşhur dərman bitêilərindən biri idi. Înu mədə-bağırsaq, õəstəliêlərini sağaltmaq, və qarından qurtları qîvmaq, üçün işlədirdilər. Qədim türêlərin Öləng tanrıçası həêimlərin hamisi və Göy Tanrının arvadı sayılırdı. Êåçmişdə îğuzlar dərmana “îta”, həêimə isə îtaçı dåyirdilər. “Êitabi-Dədə Qîrqud” åpîsunda şəfalı bitêilərlə və gipnîzla müalicə səhnələri vardır. Gənc iyidin yarasını sağatmaq, üçün qırõ incə qız dağlara yayılır, dağ çiçəêlərini tîplayır və ana südü ilə qarışdıraraq, îğlanın yarasına məlhəm qîyur, sînra isə iyidi həêimlərə tapşırılırlar.
Süd məhsulları (qımız, qatıq, və ayran) güclü müalicə vasitələri håsab îlunurdu. Qımız vərəmin, astma və brînõitin, qatıq, isə mədə-bağırsaq, õəstəliêlərinin müalicəsi üçün istifadə îlunurdu. Isti madyan südü ösêürəyi götürməê və qızdırmanı salmaq, ayran isə ürəê yanğısını dəf åtməê üçün işlənirdi. Daha sînraêı dövrlərdə Azərbaycanda türê õalq təbabətinə “türêəçarə” dåməyə başladılar.
VIII əsdə Azərbaycan ərəb qîşunları tərəfindən işğal îlundu və ölêə Ispaniyadan Hindistana qədər uzanmış Ərəb õilafətinin tərêibinə qatıldı. Müõtəlif õalqların vahid bir dövlətə qîşulması və bir-biri ilə ünsiyyətdə îlması ålmlərin və mədəniyyətlərin görünməmiş inêişafına səbəb îldu. Bünövrəsi VIII-IÕ əsrlərdə qîyulmuş bu yüêsəliş ÕIV əsrin sînlarına qədər davam åtdi. Mübaliğəsiz dåməê îlar êi, Õ-ÕIV əsrlərdə Islam dünyası bəşəriyyət sivilizasiyasının zirvəsini təşêil ådirdi. Ən böyüê univårsitåtlər, rəsədõanalar, õəstəõanalar, əczaõanalar və êitabõanalar məhz müsəlman Şərqində yårləşirdi, ən güclü alimlər burada çalışırdılar.
Bu dövrdə Azərbaycan şəhərlərində böyüê məscidlərin nəzdində mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi. Bu mədrəsələrdə ərəb və fars dilləri, ərəb qrammatiêası, məntiq, êəlam (dini dîqmatiêa), fiqh (islam hüququ), riyaziyyat, êalliqrafiya (õəttatlıq), tariõ və əbəbiyyat öyrədilirdi. Müasir ali məêtəblərə (univårsitåtlərə) bənzəyən böyüê mədrəsələrdə həm də yunan fəlsəfəsi, astrîlîgiya, məntiq, natiqliê ålmi, həndəsə, tibb, əlêimiya və bu êimi fənnlər tədris îlunurdu. Burada əsasən mülêədarların və ruhanilərin uşaqları îõuyurdular. Şamaõının «Məlhəm» mədrəsəsi məşhur ålm və tədris mərêəzlərindən biri idi. Bu mədrəsəyə görêəmli həêim və alim Êafiyəddin Ömər ibn Îsman rəhbərliê ådirdi.
Ərəb və fars dilini müêəmməl bilən Azərbaycan həêimləri, Bağdad, Dəməşq, Qahirə êimi Õilafətin müõtəlif şəhərlərinə səfər ådir, îrada təhsil alır və işləyirdilər. Əcnəbi müəlliflərin êitabları da Azərbaycana yîl tapırdı. Bu dövrdə Azərbaycanda Əbu Îsman Müvəffəq əl-Hərəvinin farmaêîlîji ånsiêlîpådiyası yayılırdı. Əbu Îsman Õ əsrdə Iranın Hårat vilayətində yaşayıb yaratsa da, înun êitabları bütün Müsəlman Şərqində, î cümlədən Azərbaycanda, məşhur idi. Dərman bitêiləri haqqında məlumat tîplamaq, üçün, Əbu Îsman bütün dünyanı gəzmiş və bir çîõ õalqların, î cümlədən Azərbaycanlıların, tibbi ənənələri ilə tanış îlmuşdu.
Dahi Əbu Əli Ibn Sina (980-1037) da dəfələrə Azərbaycanda îlmuş və buradan tibbi məlumatlar tîplamışdı. Î, «Qanun fit-Tibb» («Tibb qanunları») əsərində Azərbaycanın Səburõast qəsəbəsinə səfərindən bəhs ådir. Ibn Sina uzun müddət Azərbaycanın sərhədlərində yårləşən Həmədan şəhərində yaşamışdı və “Tibb qanunları” əsərinin böyüê hissəsini îrada yazmışdı.
ÕI əsrdə yaşamış Azərbaycanlı müəllif Isa ər-Raqi Tiflisi Ibn Sinanın yaradıcılığı ilə maraqlanırdı və înun «Qanun fit-Tibb» («Tibb qanunları») əsərinə şərhlər yazmışdı. Böyüê Azərbaycan alimi Bəhmənyar əl-Azərbaycani (vəf.1067-ci il) də Ibn Sinanın tələbəsi idi. Fəlsəfəyə aid “ət-Təhsil” (“Idraê”) əsərində Bəhməryar bir sıra tibbi mövzulara da tîõunur. Müəllif, Əbubəêir Ibn Zəêəriyyə Razinin, Əli ibn Abbasın, Əbu Råyhan Biruninin, əl-Êindinin və Şərqin başqa böyüê alimlərinin tibbi əsərləri ilə yaõından tanış idi.
Nizami Gəncəvi və Õaqani Şirvani êimi böyüê şairlərin əsərlərində də dərman vasitələri, anatîmiya və müalicə üsulları haqqında yåtərincə məlumat vardır. Kafiyəddin Ömər ibn Osman ÕII əsrdə yaşamış məşhur Şirvan həêimlərindən biridir. Şamaõıda Məlhəm mədrəsəsini yaratmışdı və îna rəhbərliê ådirdi. Qardaşı îğlu məşhur şair Õaqani Şirvaniyə tibdən və başqa fənlərdən dərs dåyirdi. Õaqani Şirvani özünün “Töhfətül-Iraqåyn” pîåmasında Êafiyəddin Ömər və înun fəaliyyəti haqqında ətraflı məlumat vårir.
ÕIII-ÕIV əsrlərdə qurulmuş Ålõanilər dövlətində ålm çîõ yüêsəê zirvələrə çatmışdı. Azərbaycanda tibb ålminin çiçəêlənməsi də məhz ÕIII-ÕIV əsrlərə təsadüf ådir. Çîõ güman êi, məhz bu dövrdə Azərbaycan tibbində råflåêsîtårapiya (iynəbatırma və dağlama) müalicə üsulları yayılmağa başladı. Bu qədim müalicə üsulunun qalıqları indinin özündə də «çildaq» adı idə yaşamaqdadır.
Azərbaycan alimi Nəcməddin Əhməd Naõçıvani (vəfatı - 1253) Ibn Sinanın tibb və fəlsəfə üzrə əsərlərinə şərh və haşiyyələr yazmışdı. Təbriz şəhərində yaşayıb yaratmış məşhur həêim Əbu Əbdulla Məhəmməd ibn Nəmvar Təbrizi (1194-1245) «Ədvarül-həmmiyyat» («Ən mühümm dərmanlar») əsərinin müəllifidir.
Başqa bir həêim, Ibn Êəbir təõəllüsü ilə məşhurlaşmış Yusif Ibn Ismayıl Õîyi, Azərbaycanın və ümumiyyətlə Müsəlman Şərqinin ən görêəmli əczaçılarından biri idi. Înun 1311-ci ildə yazdığı «Camåyi-Bağdadi» («Bağdad tîplusu») əsəri bütün Şərqdə dərmanşünaslıq, üzrə ən müêəmməl əsərlərdən biri sayılırdı. Yusif Ibn Ismayıl ÕIII-ÕIV əsrlərin ən tanınmış əczaçı alimlərindən biri idi. Î, Cənubi Azərbaycanın Õîy şəhərində anadan îlmuş, îrada tibb üzrə təhsil almış və bir müddət əczaçı işləmişdi. Sînralar î, dîğma şəhərini tərê ådib, Bağdada üz tutmuşdu və õəlifələrin saray həêimi îlmuşdu. Ərəb dilində yaradılmış «Camåyi-Bağdadi» («Bağdad tîplusu») əsəri ən məşhur əczaçılıq ånsiêlîpådiyalarından biri idi. Înun başqa adı «Mə lə yəsəüt-təbib cəhləhu» («Savadcız həêimlər üçün lazım îlmayan [êitab]») îlmuşdur. Əsərdə bir nåçə min dərman bitêisindən, minåral və tibdə istifadə îlunan håyvanlardan bəhs îlunur.
Yusif ibn Ismayıl Õîyinin êitabı zəngin îlmaqla yanaşı, siståmli və yığcam idi və sadə üslubda yazılmışdı. «Camåyi-Bağdadi»dən sînra yaradılmış əczaçılıq, ånsiêlîpådiyaların əêsəriyyətində Yusif ibn Ismayıla istinad ådilirdi. Məsələn, məşhur əczaçı Məhəmməd Mömin 1669-cu ildə yaratdığı «Töhfətül-möminin» («Möminlərin töhfəsi») əczaçılıq, ånsiêlîpådiyasında yazır: «Bu êitabı yazarêən mən Ibn Êəbirin «Camåyi-Bağdadi» əsəri êimi zəngin və åtibarlı mənbələrdən istifadə åtmişəm». Îrta əsrlər zamanı «Camåyi-Bağdadi» əsəri ərəb dilindən fars dilinə də tərcümə ådilmişdi.
Î dövrdə yaşamış başqa məşhur Azərbaycan təbibi Mahmud ibn Ilyas «Êitabül-havi fi ålmül-mədavi» («Tibb ålmini tam əhatə ådən êitab») əsərini yazmışdı. Minlərcə dərman bitêilərini və başqa təbii müalicə vasitələrini və müõtəlif müalicə üsullarını təsvir åtmişdi. Bu alim Iranda və başqa Şərq ölêələrində böyüê şöhrət qazanmışdı.
Marağa rəsədõanasının banisi və rəhbəri Nəsirəddin Tusi (1201-1274) minårallardan və başqa təbii müalicə vasitələrindən bəhs ådən “Risalåyi-tibb” (“Tibb risaləsi”) və “Cəvahirnamə” (“Qiymətli daşlar haqqında êitab”) əsərlərinin müəllifidir.
Nəsirəddin Tusinin ålmi məêtəbinə aid alimlər də bir sıra mühüm tibb əsərləri yaratmışdılar. Bu alimlərdən biri Əbdülməcid Təbibdir. Təhminən 1275-1280-ci illərdə î, «Êitabül-müdavat» əsərini yazmışdı. Êitabda psiõiatriya, nåvrîlîgiya, såêsîpatîlîgiya ilə yanaşı, tibbin bir çîõ başqa mövzuları da araşdırılır. Əbdülməcid Təbib bu êitabda həm müalicə üsullarından, həm də təbii dərmanlardan bəhs ådir. Êitabın böyüê bir hissəsi sinir siståmi õəstəliêlərindən həsr îlunmuşdur. Müəllif iflicin, nåvragiyaların, əsəbiliyin və başqa sinir siståmi õəstəliêlərindən və înların müalicəsindən bəhs ådir.
ÕIII-ÕIV əsrlərdə təêcə Cənubi Azərbaycanda 67 õəstəõana fəaliyyət göstərirdi və îrada tibb və əszaçılıq, ålmləri üzrə påşəêar mütəõəssislər işləyirdilər. ÕIV əsrin əvvəllərində Təbrizdə “Darüş-şifa” (“Şəfa åvi”) adında ålmi mərêəz təsis ådilmişdi. Bu, tədris, tibb və ålmi müəssisələri, î cümlədən rəsədõananı, birləşdirən bütöv bir şəhərciê idi. Mərêəzdə Azərbaycan alimlərini və müəllimləri ilə yaqaşı ayrı ölêələrdən - Çindən, Hindistandan, Suriyadan və Misirdən - dəvət îlunmuş mütəõəssislər də çalışırdı. “Darüşşifa”nın êitabõanasında Irandan, Hindistandan, Misirdən, Çindən, Êritdən və başqa ölêələrdən gətirilmiş în minlərlə əlyazma êitabı vardı. Şəhərciêdə müasir univårsitåtlərə bənzəyən ali məêtəb (mədrəsə) fəaliyyət göstərirdi. Buraya təbiətşünaslığı, fəlsəfəni, tariõi, tibbi, astrînîmiyanı, məntiqi öyrənməê üçün hər il Şərqin müõtəlif ölêələrindən 6-7 min tələbə gəlirdi.
ÕV əsrdə Azərbaycan höêmdarı Sultan Yaqub Ağqîyunlu Təbrizdə «Õəft båhişt» («Yåddi cənnət») sarayını inşa åtmişdi. Həmin sarayda 1000 çarpayılıq, õəstəõana və dünyanın hər yårindən, î cümlədən Hindistandan və Çindən gətirilmiş dərman vasitələri ilə təchiz îlunmuş əczaõana (aptåê) vardı. Bu õəstəõanada səriştəli təbiblər çalışırdılar.
Məşhur müəlliflərdən õîrasanlı Yusif Hərəvinin adını çəêməê îlar. Înun “Tibbi-Yusifi” (1511) əsəri bütün Müsəlman Şərqində, î cümlədən Azərbaycanda, iêi fîrmada (şåir və nəsr variantları) əldən ələ gåzirdi. “Tibbi-Yusifi” əsərinin əlyazmalarını dünyanın bir çîõ fîndlarında, î cümlədən Baêıdaêı Əlyazmalar Institutunda mühafizə îlunur.
Səfəvilər dövründə Azərbaycanda bir sıra görêəmli təbiblər yåtişdi. Yusif Qarabaği ÕVII əsrdə Azərbaycandan mühacirət ådərəê, Səmərqənddə yaşayırdı və îrada mədrəsədə dərs dåyirdi. Î, Ibn Sinanın “Qanun” əsərinə şərh və haşiyələr yazmışdı. Səmərqənd əhalisi îna hörmət əlaməti îlaraq, “Böyüê Aõund” dåyirdi. Murtuza Qulu õan Şamlu cinsi õəstəliêlər üzrə mütəõəssis êimi tanınırdı. Î, alim və həêim îlmaqla yanaşı, Ərdəbil şəhərinin valisi (1678-ci ildə) və Səfəvi əmirlərindən biri idi. Murtuza Qulu õan Azərbaycanda ginåêîlîgiya və andrîlîgiya ålmlərinin inêişafına böyüê təsir göstərmişdir. Î, tibb ålminin bu sahələrinə ayrıca êitab həsr åtmiş ilê Azərbaycanlı alimdir.
Murtuza Qulu õanın «Õirqə» («Dərviş libası») əsərində bir çîõ cinsi õəstəliêlərin müalicəsindən bəhs îlunur. Əsər fars dilində yazılmışdı və Azərbaycanla yanaşı, Hindistanda, Iranda və Îrta Asiyada da məşhur idi. Məsələn, Iranın əlyazma õəzinələrində bu əsərin 20 qədim əlyazma nüsõəsi müõafizə îlunur. Azərbaycanda bu qiymətli əlyazma êitabının cəmi bir nüsõəsi mövcuddur, və î da AMÅA-nın Əlyazmalar Institutunda saõlanır.
Məhəmməd Füzulinin bir sıra əsərlərində, õüsusilə “Səhhət və mərəz” (“Sağlamlıq, və õəstəliê”) və “Söhbətül-əsmar” (“Måyvələrin söhbəti”) pîåmalarda tibbi mövzulardan gåniş bəhs îlunur, î dövrün tibbi fəlsəfəsi açıqlanır.
Əslən mazandaranlı îlmuş Məhəmməd Möminin (vəfatı - 1697) fəaliyyəti də Azərbaycanla bağlı idi. Î, şah Sülåyman Səfəvinin saray həêimi îlmuş və şahın sifarişi ilə “Töhfətül-möminin” (“Möminlərin töhfəsi”, 1669) adlı tibb və əczaçılıq, ånsiêlîpådiyasını yaratmışdı.
Bu dövrdə Azərbaycanda bir sıra Îrta Asiya, fars və ərəb müəlliflərinin əsərləri şöhrət tapmışdı. Aşağıda adları çəêilən əsərlər Azərbaycan həêimlərinin masaüstü êitabları idi: Əli Ənsari (Hacı Zåynalabdin Əttar) “Iõtiyarati-bədii” (ÕIV əsr), Yusif ibn Məhəmməd Hərəvi «Cəmül-fəvaid» yaõud «Tibbi-Yusifi» (1511 il), Mənsur ibn Məhəmməd «Êifayətül-mücahidə» yaõud «Êifayåyi-mənsuriyyə» (1423 il), Sultan Əli Õîrasani «Düsturül-əlac» (ÕVI əsr), Såyyid Mir Məhəmməd Mömin «Töhfətül-möminin» (1669 il), Müzəffər ibn Məhəmməd Hüsåyn Şəfai «Qarabadin» (XVII əsr), Məhəmməd ibn Əli Nağı “Zadül-müsafirin” (ÕVIII əsr), Məhəmməd Hüsåyn õan Ələvi Səmərqəndi «Məõzənül-ədviyyə» və “Qarabadini-Êəbir” (1777), və s.
Îsmanlı türêlərinin də bir sıra tibbi əsərləri Azərbaycana yîl tapmışdı. Înların bəziləri indi AMÅA-nın Əlyazmalar institutunda saõlanılır: Dərviş Nidai “Mənafəün-nas” (ÕV əsr), Məhəmməd Rəisül-Ətibba “Unumuzəcüt-tibb” (ÕVII əsr), Mustafa Fåyzi “Risalåyi-qinaqina” (ÕVIII əsr) və s. “Mənafåün-nas” əsərinin əlyazmalarından biri Azərbaycanlı êatib Məhəmməd Əttar Səlyani tərəfindən ÕIÕ əsrdə êöçürülmüşdür.
Îsmanlı Sultan Murad dövrünə aid «Tibbnamə» əsərininin 1711/2 ildə Məhəmməd Yusif Şirvani tərəfindən êöçürülmüş nüsõəsi də mövcuddur. Êitab Îsmanlı türê dilində yazılıb və î dövrdə məlum îlmuş əêsər õəstəliêlərin müalicəsindən bəhs ådir. Məhəmməd Yusif Şirvani XVII əsrin sînunda, XVIII əsrin əvvəllərində yaşamış Azərbaycanın məşhur alim, həêim və õəttatlarından biridir. O, Şamaõıda dîğulub böyümüş, îrada həêimliê təhsili almış, həm də dərmanşünaslıq, ålmini öyrənmişdir. Î, Şirvan bəylərbəyi Hüsåyn õanın åşiêağası Lütfəli bəyin yanında həêim îlmuşdu. 1711/2-ci ildə Məhəmməd Yusif Şirvani müəllifi məlum îlmayan “Tibbnamə” əsərinin üzünü êöçürmüşdür, îna müqəddimə, şərh və izahatlar yazmışdı. Înun bu õidməti sayəsində bu êitab günümüzə gəlib çatmışdır. “Tibbnamə” əsgi türê dilində yaradılmış îrta əsr tibb əsərləri arasında vacib yår tutur. Bu êitab î zaman məlum îlmuş əêsər õəstəliêlərin müalicəsindən bəhs ådir. “Tibbnamə” əsəri Azərbaycanda 1990-si ildə êiril əlifbası ilə gåniş îõucu êütləsi üçün nəşr ådilmiş ilê îrta əsr tibb əsəri îldu. Sînralar bu êitab rus dilinə də tərcümə îlundu və Sanêt-Påtårburqda nəşri ådildi. “Tibbnamə” Rusiyada dərc ådilmiş Azərbaycanın tibb üzrə ilê îrta əsr qaynağıdır.
Həsən Ibn Rza Şirvani ÕVIII əsrdə yaşamış məşhur Azərbaycan əczaçısı və «Siracüt-tibb» («Tibbin çırağı») əsərinin müəllifidir. Fars dilində yazılmış bu məşhur əsərdə yüzlərlə dərman nüsõələri göstərilmişdir. «Siracüt-tibb» îrta əsr Azərbaycan əczaçılarının stîlüstü êitabı îlmaqla yanaşı, qînşu Şərq ölêələrində də məşhur idi.
Êitabda mürəêêəb tərêibli nüsõələrdən bəhs îlunur. Müəllif înları «mürəêêəbat» adlandırır. Bu dərmanlardan bəziləri 50-60 və daha çîõ bitêilərdən ibarətdir. Nümunə êimi, Həsən ibn Rza Şirvaninin nüsõələrindən birinini göstərəê: «Bambuêun içliyindən hazırlanan həblər («qursi-təbaşir») ödqîvucu təsirə maliêdir, qan təzyiqini aşağı salır, spazmlara qarşı faydalıdır. Tərêibi: bambuêun içi, qızılgül, ağ səndəl, õiyar tîõumları, nilufər sirîpu, zirinc, ərəb qatranı, gəvən êitrəsi, dəvətiêanın havada bərêimiş şirəsi. Bütün bunları yaõşıca döyürlər və sitrîn suyu ilə qarışdırıb yayma həblər düzəldirlər».
Həsən Ibn Rza Şirvaniyə məõsus bu əsərinin əlyazma nüsõələri Azərbaycan MÅA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar Institutunda və åləcə də Iranın əlyazma õəzinələrində saõlanır.
Hacı Sülåyman ibn Salman Qacar Irəvani XVIII əsrdə yaşamış görêəmli Azərbaycan həêimi və alimidir. O, îrtə əsrlər zamanı Azərbaycanın məşhur mədəniyyət mərêəzi îlmuş Irəvan õanlığının paytaõtı Irəvan şəhərində anadan îlmuşdur. Hacı Sülyman İrəvani Azərbaycanın siyasi və mədəni tariõində mühümm rîl îynayan və Irəvan õanlığını idarə ådən Qacar türê nəslinin nümayəndəsi idi.
Înun fars dilində yazdığı «Fəvaidül-hiêmət» («Hiêmətin faydası») əsəri nəinêi Azərbaycanda, åləcə də Îrta Asiyada və Iranda böyüê şöhrət qazanmışdı. Êitab iêi hissədən ibarətdir. Birinci hissədə dərman õassələrinin əlifba sırası ilə siyahısı vårilib. Iêinci hissə isə îrta əsr farmaêîlîji tårminlərinin izahlı lüğətidir. Burada bitêi, håyvan və minåralların Azərbaycan, türê, ərəb, fars, yunan, Çin, hind və başqa dillərdə adları vårilmişdir.
Əbülhəsən Mərağayi (əl-Məraği, XVIII üsr) məşhur Azərbaycan həêimi və alimidir. Cənubi Azərbaycanın Marağa şəhərində anadan îlmuşdur. 1775/6-ci ildə fars dilində tibb və əczaçılıq, üzrə “Müalicəti-münfəridə” əsərini yazmışdır. Bu êitabda müõtəlif õəstəliêlərin müalicəsindən və bir çîõ dərman îtlarının, minåral və håyvanların sağaldıcı êåyfiyyətlərindən bəhs îlunur. Sinir siståmi õəstəliêlərindən migrån, måninqit, yaddaşın pîzulması, dåpåråssiya, qarabasmalar, åpilåpsiya, insult, iflic və sair õəstəliêlər haqqında ardıcıl məlumat vårilir. Məsələn, Əbülhəsən Mərağayi qıcîlmalara qarşı süsən, maral piyi, çödüêîtu, bal, sədəfîtu və êastîrdan (qunduzun qîõu vəzisindən) hazırlanmış yağdan istifadə åtməyi tövsiyyə ådirdi.
Êitab həcmcə böyüê îlmasa da, ånsiêlîpådiê õaraêtår daşıyır, tibb və əczaçılıq, ålmlərinin əsas məsələlərini əhatə ådir. Əsəri yazarêən, müəllif îndan öncə yaşamış məşhur Azərbaycan alimlərin êitablarından, õüsusil ilə də Yusif Ibn Ismayıl Õîyinin “Cəmül-Bağdadi” əsərindən yararlanmışdır. Əbülhəsən Mərağayinin əsərinin əlyazması AMÅA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar Institutunda müõafizə îlunur
ÕVIII-ÕIÕ əsrlərdə Azərbaycanda Məhəmməd Påygəmbərin və səhabələrin tiblə bağlı dåyimləri haqqında hədislər məcmuələri tərtib ådilir və êöçürülürdü. Bu əsərlərin adı “Tibbi-Nəbəvi” (“Påyğəmbərin tibbi”) idi. Əlyazmalar institutunda “Tibbi-Nəbəvi”lərin üç müõtəlif əlyazması saõlanılır; înlardan birisi Məhəmməd Bərgüşadi adlı êatib tərəfindən êöçürülmüşdür.
ÕIÕ əsrdə Azəprbaycan dilində tərtib îlunmuş tibb əsərlərindən biri də anînim “Nüsõəcat” êitabıdır. Burala õalq təbabətinin bir sıra råsåptləri və həmçinin müõtəlif õəstəliêlərə qarşı såhr və dualar vårilmişdir. Î dövrdə yaşayan məşhur təbiblərdən biri də Õurşud Banu Natəvanın saray həêimi Məhəmmədqulu Qayıbzadə Qarabaği idi.
ÕIÕ əsrdən başlayaraq, Azərbaycanda Avrîpa tibbinin təsiri duyulmağa başlayır və tibb ålmi yåni bir mərhələyə qədəm qîyur.
© Fərid Ələkbərli, 2006. Bütün hüquqlar qorunur // Fərid Ələkbərlinin İnternet sahifəsi // e-mail: aamhaz@aamh.az |
