AZ EN RU

 

Fərid Ələkbərli,

t a r i x e l m l ə r i d o k t o r u

AZƏRBAYCANDA TİBB

ELMİNİN TARİXİ

 

(e.ə. IV min. XVIII əsrin əvvəli)

 

 

 

 

Solda. Orta əsr Azərbaycanının və qonşu

ərazilərin tibb mərkəzlərı.

 

 

 

Bir nçə min il bundan əvvəl Azərbaycanda yaşamış insanlar artıq tibbi bililərə mali idilər. Çalağantəpədə aparılmış arlji qazıntılar nəticəsində tapılmış insan əlləsinin ara tərəfində val frmada bir dəli ar dilmişdir. Mütəəssislərin firincə, bu, ramızdan əvvəl VI-V minillilərdə aparılmış cərrahiyyə əməliyyatının izləridir. Əməliyyat çınqıl daşından hazırlanmış salpllə yrinə ytirilmişdir və, ç güman i, əstənin ağrı və iztirablarını azaltmaq, məqsədini güdürdü. Bu tapıntı tunc-daş dövründə yaşayan cərrahların müəyyən bili və səriştəyə mali lmasından əbər vrir.

 

.ə. III-I minillilərdə Şumr, Babilistan və Assuriya təbabəti Azərbaycanda tibbi bililərin inişafına təsir göstərmişdir. .ə. III minillidə Azərbaycanın döyüşən Quti tayfaları Şumr ərazisini ələ çirib 100 il öz əsarəti altında maladığı dövrdə də ii ölə arasında tibbi bililərin mübadiləsi gdirdi. Zəfəranın, üncütün, urmanın, dəlibəngin və başqa dərman bitilərinin müalicəvi yfiyyətlərindən bəhs dən mətnlər üsusi gil lövhəsilərdə mii yazılarla hə lunurdu və məbədlərdə, padşahların saraylarında yrləşən itabanalarda yrləşdirilirdi.

 

Azərbaycanın Manna dövlətində (.ə. I-VII əsrlər) mii yazı sistmi gniş yayıldığına görə, rada Assuriya və Babilistanın tibb mətnlərini unur və tətbiq dilirdi. Bir ç şəfavrici dağ çiçələri Assuriyanın paytatı Ninviyaya məhz Azərbaycandan gətirilirdi.

 

.ə. I minillidə Azərbaycan təbabəti həm də qədim Avstadan qaynağlanırdı. , dövrdə zərdüştili Azərbaycanın əsas dininə çvrilmişdi. Ərəb və fars müəlliflərinin əsəriyyəti Azərbaycanı (daha dəqiq, d, Urmiya şəhərini) Zərdüşt pyğəmbərin vətəni sayırdılar. Madniya Isgəndərin yürüşünü zamanı məhv dilmiş Avstanın bərpasını da Azərbaycan mağları (ahinləri) həyata çirirdilər. Bütün dünyada yaşayan zərdüştilərin baş məbədgahı lan Azərguşnəsp atəşədəsi Cənubi Azərbaycanın Təti-Sülyman bölgəsində yrləşirdi.

 

Atəşpərəstlərin dini itabında ilahi mövzularla yanaşı tibbi tövsiyyələr, anatmiya və fizilgiyaya aid məlumatlar da var. Zərdüştilər əstəlilərin şər tanrısı Əhrimənin yaratdığı gözlə görünməyən ziyanlı varlıqlar tərəfindən yayılmasına inanırdılar. nlar gigiyna və prfilatia məsələlərinə böyü diqqət ytirirdilər. Su, d, trpaq, hava müqəddəs sayılırdı və nların çirlənməsi qadağan lunmuşdu, ölmüş insanların cəsədlərinə isə ancaq, ahinlər tuna bilərdilər. Bu, yluucu əstəlilərin yayılmasının qarşısını alırdı.

 

Avstaya görə dünyanın birinci həimi Trita lmuşdu. , insanlara 9999 dərman bitisinin yri və istifadə ylları haqqında məlumat vrmişdi. Cərrahiyyə, dərman tları və shrbazlıq, əsas müalicə mtdları sayılırdı. Avstada həimin hər müalicə növünə görə alacağı məbləq, də müəyyənləşdirilir. Maraqlıdır i, bu məbləğ əstənin maddi durumu ilə əlaqələndirilirdi. Varlılar müalicəyə görə daha ç, asıblar isə daha az pul ödəyirdilər. Ödənişlər təcə pulla dyil, mal-qara, at, ənd təsərrüfatı ərzaqları ilə də həyata çirilirdi.

 

Zərdüştilər inə sidiyini (nirəng) güclü dərman sayırdılar. nu antispti, insanı cavanlaşdıran və şər qüvvələrdən qruyan vasitə hsab dirdilər. Zəfəran, sarımsaq, və biyan öü gniş yayılmış dərman bitilərindən idi.

 

Bu dövrdə Azərbaycan təbabəti Yunan təbabətinin inişafına da təsir göstərmişdi. Tibb lmində höm sürmüş dörd ünsür nəzəriyyəsini yunanlar atəşpərəstlərdən götürmüşdülər. Qədim yunan filsfu mpdl (təhminən .ə. 484-424) bütün əşyaların dörd ünsürdən (sudan, havadan, ddan, trpaqdan) ibarət lduğunu söyləyərən, atəşpərəstlərin müqəddəs varlıqlar (d, su, trpaq, hava) haqqında təsəvvürlərinə aralanırdı. mpdlun idyaları XVIII əsrin snlarına qədər dünya lmində höm sürmüşdü.

 

Tanınmış yunan həimi rasistrat (.ə. təminən 315220) Misirin məşhur Isgəndəriyyə Aadmiyasında çalışırdı və tz-tz Azərbaycana gələrə, yrli tibb ənənələri haqqında məlumatlar tplayırdı. rasistrat damarlar, artriyalar və qan dövranı haqqında yni fiirlər söyləmiş, insan byninin yarımürəcilərini və qırışlarını tədqiq, tmişdi.

 

Şimali Azərbaycanda yrləşən Qafqaz Albaniyası dövlətində də tibb inihaf dirdi. Ii ölə arasındaı sazişə əsasən, Albaniyadan Rmaya dərman bitiləri idal dilirdi. Burada I-IV əsrlərdə ristianlığın və yunan dilinin yayılması nəticəsində qədim Yunastınan tibbi üzrə tratatları, Hippratın, Qalnin əsərləri məşhurlaşmışdı. Tibb sahəsində müəyyən bililər ilsələrin nəzdində fəaliyyət göstərən dini mətərlərdə tədris lunurdu. Alban tariçisi Misy ağanatlı özünün Alban tarii əsərində, ölədə mövcud lmuş vacib pşələrin sırasında həimliyin adını da çəir.

 

Qədim zamanlarda Azərbaycan təbabətində tür şamançılığı ilə bağlı müalicə üsulları da gniş yayılmışdı. Bu, öz öləri ilə ç qədim zamanlara, daş dövrünə və ibtidai icmaya bağlı qam-şaman yunları idi. Bu yunlarda shrbazlıq, təlqin, əstəyə psilji təsir göstərən üsusi ritual mahnıları və rəqsləri vacib rl ynayırdı. Şamanlar əstələri müalicə tmə üçün nların canından cinləri qvmağa çalışır, bunun üçün shrli dualar uyur və uyuşdurucu bitilərin təsiri ilə staza gələrə, ritual rəqslər ynayır və nəğmələr uyurdular. Psilji təlqinlə müşayiət lunan bu müalicələr ç vat həqiqətən də müsbət nəticə vrirdi.

 

Azərbaycanda məsunlaşmış bulqar, qıpçaq, və ğuz tayfalarının biliciləri bir ç şəfavrici tları (yvşan, yarpız, çbanyastığı, dazıtu və s.) tanıyır və nlardan müalicə məqsədi ilə istifadə dirdilər. Acıyvşan ən məşhur dərman bitilərindən biri idi. nu mədə-bağırsaq, əstəlilərini sağaltmaq, və qarından qurtları qvmaq, üçün işlədirdilər. Qədim türlərin Öləng tanrıçası həimlərin hamisi və Göy Tanrının arvadı sayılırdı. çmişdə ğuzlar dərmana ta, həimə isə taçı dyirdilər. itabi-Dədə Qrqud psunda şəfalı bitilərlə və gipnzla müalicə səhnələri vardır. Gənc iyidin yarasını sağatmaq, üçün qır incə qız dağlara yayılır, dağ çiçələrini tplayır və ana südü ilə qarışdıraraq, ğlanın yarasına məlhəm qyur, snra isə iyidi həimlərə tapşırılırlar.

 

Süd məhsulları (qımız, qatıq, və ayran) güclü müalicə vasitələri hsab lunurdu. Qımız vərəmin, astma və brnitin, qatıq, isə mədə-bağırsaq, əstəlilərinin müalicəsi üçün istifadə lunurdu. Isti madyan südü ösürəyi götürmə və qızdırmanı salmaq, ayran isə ürə yanğısını dəf tmə üçün işlənirdi. Daha snraı dövrlərdə Azərbaycanda tür alq təbabətinə türəçarə dməyə başladılar.

 

VIII əsdə Azərbaycan ərəb qşunları tərəfindən işğal lundu və ölə Ispaniyadan Hindistana qədər uzanmış Ərəb ilafətinin təribinə qatıldı.təlif alqların vahid bir dövlətə qşulması və bir-biri ilə ünsiyyətdə lması lmlərin və mədəniyyətlərin görünməmiş inişafına səbəb ldu. Bünövrəsi VIII-I əsrlərdə qyulmuş bu yüsəliş IV əsrin snlarına qədər davam tdi. Mübaliğəsiz d lar i, -IV əsrlərdə Islam dünyası bəşəriyyət sivilizasiyasının zirvəsini təşil dirdi. Ən böyü univrsittlər, rəsədanalar, əstəanalar, əczaanalar və itabanalar məhz müsəlman Şərqində yrləşirdi, ən güclü alimlər burada çalışırdılar.

 

Bu dövrdə Azərbaycan şəhərlərində böyü məscidlərin nəzdində mədrəsələr fəaliyyət göstərirdi. Bu mədrəsələrdə ərəb və fars dilləri, ərəb qrammatiası, məntiq, əlam (dini dqmatia), fiqh (islam hüququ), riyaziyyat, alliqrafiya (əttatlıq), tari və əbəbiyyat öyrədilirdi. Müasir ali mətəblərə (univrsittlərə) bənzəyən böyü mədrəsələrdə həm də yunan fəlsəfəsi, astrlgiya, məntiq, natiqli lmi, həndəsə, tibb, əlimiya və bu imi fənnlər tədris lunurdu. Burada əsasən mülədarların və ruhanilərin uşaqları uyurdular. Şamaının Məlhəm mədrəsəsi məşhur lm və tədris mərəzlərindən biri idi. Bu mədrəsəyə görəmli həim və alim afiyəddin Ömər ibn sman rəhbərli dirdi.

 

Ərəb və fars dilini müəmməl bilən Azərbaycan həimləri, Bağdad, Dəməşq, Qahirə imi ilafətin mütəlif şəhərlərinə səfər dir, rada təhsil alır və işləyirdilər. Əcnəbi müəlliflərin itabları da Azərbaycana yl tapırdı. Bu dövrdə Azərbaycanda Əbu sman Müvəffəq əl-Hərəvinin farmalji nsilpdiyası yayılırdı. Əbu sman əsrdə Iranın Hrat vilayətində yaşayıb yaratsa da, nun itabları bütün Müsəlman Şərqində, cümlədən Azərbaycanda, məşhur idi. Dərman bitiləri haqqında məlumat tplamaq, üçün, Əbu sman bütün dünyanı gəzmiş və bir ç alqların, cümlədən Azərbaycanlıların, tibbi ənənələri ilə tanış lmuşdu.

 

Dahi Əbu Əli Ibn Sina (980-1037) da dəfələrə Azərbaycanda lmuş və buradan tibbi məlumatlar tplamışdı. , Qanun fit-Tibb (Tibb qanunları) əsərində Azərbaycanın Səburast qəsəbəsinə səfərindən bəhs dir. Ibn Sina uzun müddət Azərbaycanın sərhədlərində yrləşən Həmədan şəhərində yaşamışdı və Tibb qanunları əsərinin böyü hissəsini rada yazmışdı.

 

I əsrdə yaşamış Azərbaycanlı müəllif Isa ər-Raqi Tiflisi Ibn Sinanın yaradıcılığı ilə maraqlanırdı və nun Qanun fit-Tibb (Tibb qanunları) əsərinə şərhlər yazmışdı. Böyü Azərbaycan alimi Bəhmənyar əl-Azərbaycani (vəf.1067-ci il) də Ibn Sinanın tələbəsi idi. Fəlsəfəyə aid ət-Təhsil (Idra) əsərində Bəhməryar bir sıra tibbi mövzulara da tunur. Müəllif, Əbubəir Ibn Zəəriyyə Razinin, Əli ibn Abbasın, Əbu Ryhan Biruninin, əl-indinin və Şərqin başqa böyü alimlərinin tibbi əsərləri ilə yaından tanış idi.

 

Nizami Gəncəvi və aqani Şirvani imi böyü şairlərin əsərlərində də dərman vasitələri, anatmiya və müalicə üsulları haqqında ytərincə məlumat vardır.

Kafiyəddin Ömər ibn Osman II əsrdə yaşamış məşhur Şirvan həimlərindən biridir. Şamaıda Məlhəm mədrəsəsini yaratmışdı və na rəhbərli dirdi. Qardaşı ğlu məşhur şair aqani Şirvaniyə tibdən və başqa fənlərdən dərs dyirdi. aqani Şirvani özünün Töhfətül-Iraqyn pmasında afiyəddin Ömər və nun fəaliyyəti haqqında ətraflı məlumat vrir.

 

III-IV əsrlərdə qurulmuş lanilər dövlətində lm ç yüsə zirvələrə çatmışdı. Azərbaycanda tibb lminin çiçələnməsi də məhz III-IV əsrlərə təsadüf dir. Ç güman i, məhz bu dövrdə Azərbaycan tibbində rflstrapiya (iynəbatırma və dağlama) müalicə üsulları yayılmağa başladı. Bu qədim müalicə üsulunun qalıqları indinin özündə də çildaq adı idə yaşamaqdadır.

 

Azərbaycan alimi Nəcməddin Əhməd Naçıvani (vəfatı - 1253) Ibn Sinanın tibb və fəlsəfə üzrə əsərlərinə şərh və haşiyyələr yazmışdı. Təbriz şəhərində yaşayıb yaratmış məşhur həim Əbu Əbdulla Məhəmməd ibn Nəmvar Təbrizi (1194-1245) Ədvarül-həmmiyyat (Ən mühümm dərmanlar) əsərinin müəllifidir.

 

Başqa bir həim, Ibn əbir təəllüsü ilə məşhurlaşmış Yusif Ibn Ismayıl yi, Azərbaycanın və ümumiyyətlə Müsəlman Şərqinin ən görəmli əczaçılarından biri idi. nun 1311-ci ildə yazdığı Camyi-Bağdadi (Bağdad tplusu) əsəri bütün Şərqdə dərmanşünaslıq, üzrə ən müəmməl əsərlərdən biri sayılırdı. Yusif Ibn Ismayıl III-IV əsrlərin ən tanınmış əczaçı alimlərindən biri idi. , Cənubi Azərbaycanın y şəhərində anadan lmuş, rada tibb üzrə təhsil almış və bir müddət əczaçı işləmişdi. Snralar , dğma şəhərini tər dib, Bağdada üz tutmuşdu və əlifələrin saray həimi lmuşdu. Ərəb dilində yaradılmış Camyi-Bağdadi (Bağdad tplusu) əsəri ən məşhur əczaçılıq nsilpdiyalarından biri idi. nun başqa adı Mə lə yəsəüt-təbib cəhləhu (Savadcız həimlər üçün lazım lmayan [itab]) lmuşdur. Əsərdə bir nçə min dərman bitisindən, minral və tibdə istifadə lunan hyvanlardan bəhs lunur.

 

Yusif ibn Ismayıl yinin itabı zəngin lmaqla yanaşı, sistmli və yığcam idi və sadə üslubda yazılmışdı. Camyi-Bağdadidən snra yaradılmış əczaçılıq, nsilpdiyaların əsəriyyətində Yusif ibn Ismayıla istinad dilirdi. Məsələn, məşhur əczaçı Məhəmməd Mömin 1669-cu ildə yaratdığı Töhfətül-möminin (Möminlərin töhfəsi) əczaçılıq, nsilpdiyasında yazır: Bu itabı yazarən mən Ibn əbirin Camyi-Bağdadi əsəri imi zəngin və tibarlı mənbələrdən istifadə tmişəm. rta əsrlər zamanı Camyi-Bağdadi əsəri ərəb dilindən fars dilinə də tərcümə dilmişdi.

 

dövrdə yaşamış başqa məşhur Azərbaycan təbibi Mahmud ibn Ilyas itabül-havi fi lmül-mədavi (Tibb lmini tam əhatə dən itab) əsərini yazmışdı. Minlərcə dərman bitilərini və başqa təbii müalicə vasitələrini və mütəlif müalicə üsullarını təsvir tmişdi. Bu alim Iranda və başqa Şərq ölələrində böyü şöhrət qazanmışdı.

 

Marağa rəsədanasının banisi və rəhbəri Nəsirəddin Tusi (1201-1274) minrallardan və başqa təbii müalicə vasitələrindən bəhs dən Risalyi-tibb (Tibb risaləsi) və Cəvahirnamə (Qiymətli daşlar haqqında itab) əsərlərinin müəllifidir.

 

Nəsirəddin Tusinin lmi mətəbinə aid alimlər də bir sıra mühüm tibb əsərləri yaratmışdılar. Bu alimlərdən biri Əbdülməcid Təbibdir. Təhminən 1275-1280-ci illərdə , itabül-müdavat əsərini yazmışdı. itabda psiiatriya, nvrlgiya, sspatlgiya ilə yanaşı, tibbin bir ç başqa mövzuları da araşdırılır. Əbdülməcid Təbib bu itabda həm müalicə üsullarından, həm də təbii dərmanlardan bəhs dir. itabın böyü bir hissəsi sinir sistmi əstəlilərindən həsr lunmuşdur. Müəllif iflicin, nvragiyaların, əsəbiliyin və başqa sinir sistmi əstəlilərindən və nların müalicəsindən bəhs dir.

 

III-IV əsrlərdə təcə Cənubi Azərbaycanda 67 əstəana fəaliyyət göstərirdi və rada tibb və əszaçılıq, lmləri üzrə pşəar mütəəssislər işləyirdilər. IV əsrin əvvəllərində Təbrizdə Darüş-şifa (Şəfa vi) adında lmi mərəz təsis dilmişdi. Bu, tədris, tibb və lmi müəssisələri, cümlədən rəsədananı, birləşdirən bütöv bir şəhərci idi. Mərəzdə Azərbaycan alimlərini və müəllimləri ilə yaqaşı ayrı ölələrdən - Çindən, Hindistandan, Suriyadan və Misirdən - dəvət lunmuş mütəəssislər də çalışırdı. Darüşşifanın itabanasında Irandan, Hindistandan, Misirdən, Çindən, ritdən və başqa ölələrdən gətirilmiş n minlərlə əlyazma itabı vardı. Şəhərcidə müasir univrsittlərə bənzəyən ali mətəb (mədrəsə) fəaliyyət göstərirdi. Buraya təbiətşünaslığı, fəlsəfəni, tarii, tibbi, astrnmiyanı, məntiqi öyrənmə üçün hər il Şərqin mütəlif ölələrindən 6-7 min tələbə gəlirdi.

 

V əsrdə Azərbaycan hömdarı Sultan Yaqub Ağqyunlu Təbrizdə əft bhişt (Yddi cənnət) sarayını inşa tmişdi. Həmin sarayda 1000 çarpayılıq, əstəana və dünyanın hər yrindən, cümlədən Hindistandan və Çindən gətirilmiş dərman vasitələri ilə təchiz lunmuş əczaana (apt) vardı. Bu əstəanada səriştəli təbiblər çalışırdılar.

 

Məşhur müəlliflərdən rasanlı Yusif Hərəvinin adını çəmə lar. nun Tibbi-Yusifi (1511) əsəri bütün Müsəlman Şərqində, cümlədən Azərbaycanda, ii frmada (şir və nəsr variantları) əldən ələ gzirdi. Tibbi-Yusifi əsərinin əlyazmalarını dünyanın bir ç fndlarında, cümlədən Baıdaı Əlyazmalar Institutunda mühafizə lunur.

 

Səfəvilər dövründə Azərbaycanda bir sıra görəmli təbiblər ytişdi. Yusif Qarabaği VII əsrdə Azərbaycandan mühacirət dərə, Səmərqənddə yaşayırdı və rada mədrəsədə dərs dyirdi. , Ibn Sinanın Qanun əsərinə şərh və haşiyələr yazmışdı. Səmərqənd əhalisi na hörmət əlaməti laraq, Böyü Aund dyirdi.

Murtuza Qulu an Şamlu cinsi əstəlilər üzrə mütəəssis imi tanınırdı. , alim və həim lmaqla yanaşı, Ərdəbil şəhərinin valisi (1678-ci ildə) və Səfəvi əmirlərindən biri idi. Murtuza Qulu an Azərbaycanda ginlgiya və andrlgiya lmlərinin inişafına böyü təsir göstərmişdir. , tibb lminin bu sahələrinə ayrıca itab həsr tmiş il Azərbaycanlı alimdir.

 

Murtuza Qulu anın irqə (Dərviş libası) əsərində bir ç cinsi əstəlilərin müalicəsindən bəhs lunur. Əsər fars dilində yazılmışdı və Azərbaycanla yanaşı, Hindistanda, Iranda və rta Asiyada da məşhur idi. Məsələn, Iranın əlyazma əzinələrində bu əsərin 20 qədim əlyazma nüsəsi müafizə lunur. Azərbaycanda bu qiymətli əlyazma itabının cəmi bir nüsəsi mövcuddur, və da AMA-nın Əlyazmalar Institutunda salanır.

 

Məhəmməd Füzulinin bir sıra əsərlərində, üsusilə Səhhət və mərəz (Sağlamlıq, və əstəli) və Söhbətül-əsmar (Myvələrin söhbəti) pmalarda tibbi mövzulardan gniş bəhs lunur, dövrün tibbi fəlsəfəsi açıqlanır.

 

Əslən mazandaranlı lmuş Məhəmməd Möminin (vəfatı - 1697) fəaliyyəti də Azərbaycanla bağlı idi. , şah Sülyman Səfəvinin saray həimi lmuş və şahın sifarişi ilə Töhfətül-möminin (Möminlərin töhfəsi, 1669) adlı tibb və əczaçılıq, nsilpdiyasını yaratmışdı.

 

Bu dövrdə Azərbaycanda bir sıra rta Asiya, fars və ərəb müəlliflərinin əsərləri şöhrət tapmışdı. Aşağıda adları çəilən əsərlər Azərbaycan həimlərinin masaüstü itabları idi: Əli Ənsari (Hacı Zynalabdin Əttar) Itiyarati-bədii (IV əsr), Yusif ibn Məhəmməd Hərəvi Cəmül-fəvaid yaud Tibbi-Yusifi (1511 il), Mənsur ibn Məhəmməd ifayətül-mücahidə yaud ifayyi-mənsuriyyə (1423 il), Sultan Əli rasani Düsturül-əlac (VI əsr), Syyid Mir Məhəmməd Mömin Töhfətül-möminin (1669 il), Müzəffər ibn Məhəmməd Hüsyn Şəfai Qarabadin (XVII əsr), Məhəmməd ibn Əli Nağı Zadül-müsafirin (VIII əsr), Məhəmməd Hüsyn an Ələvi Səmərqəndi Məzənül-ədviyyə və Qarabadini-əbir (1777), və s.

 

smanlı türlərinin də bir sıra tibbi əsərləri Azərbaycana yl tapmışdı. nların bəziləri indi AMA-nın Əlyazmalar institutunda salanılır: Dərviş Nidai Mənafəün-nas (V əsr), Məhəmməd Rəisül-Ətibba Unumuzəcüt-tibb (VII əsr), Mustafa Fyzi Risalyi-qinaqina (VIII əsr) və s. Mənafün-nas əsərinin əlyazmalarından biri Azərbaycanlı atib Məhəmməd Əttar Səlyani tərəfindən I əsrdə öçürülmüşdür.

 

smanlı Sultan Murad dövrünə aid Tibbnamə əsərininin 1711/2 ildə Məhəmməd Yusif Şirvani tərəfindən öçürülmüş nüsəsi də mövcuddur. itab smanlı tür dilində yazılıb və dövrdə məlum lmuş əsər əstəlilərin müalicəsindən bəhs dir. Məhəmməd Yusif Şirvani XVII əsrin snunda, XVIII əsrin əvvəllərində yaşamış Azərbaycanın məşhur alim, həim və əttatlarından biridir. O, Şamaıda dğulub böyümüş, rada həimli təhsili almış, həm də dərmanşünaslıq, lmini öyrənmişdir. , Şirvan bəylərbəyi Hüsyn anın şiağası Lütfəli bəyin yanında həim lmuşdu. 1711/2-ci ildə Məhəmməd Yusif Şirvani müəllifi məlum lmayan Tibbnamə əsərinin üzünü öçürmüşdür, na müqəddimə, şərh və izahatlar yazmışdı. nun bu idməti sayəsində bu itab günümüzə gəlib çatmışdır. Tibbnamə əsgi tür dilində yaradılmış rta əsr tibb əsərləri arasında vacib yr tutur. Bu itab zaman məlum lmuş əsər əstəlilərin müalicəsindən bəhs dir.

Tibbnamə əsəri Azərbaycanda 1990-si ildə iril əlifbası ilə gniş ucu ütləsi üçün nəşr dilmiş il rta əsr tibb əsəri ldu. Snralar bu itab rus dilinə də tərcümə lundu və Sant-Ptrburqda nəşri dildi. Tibbnamə Rusiyada dərc dilmiş Azərbaycanın tibb üzrə il rta əsr qaynağıdır.

 

Həsən Ibn Rza Şirvani VIII əsrdə yaşamış məşhur Azərbaycan əczaçısı və Siracüt-tibb (Tibbin çırağı) əsərinin müəllifidir. Fars dilində yazılmış bu məşhur əsərdə yüzlərlə dərman nüsələri göstərilmişdir. Siracüt-tibb rta əsr Azərbaycan əczaçılarının stlüstü itabı lmaqla yanaşı, qnşu Şərq ölələrində də məşhur idi.

 

itabda mürəəb təribli nüsələrdən bəhs lunur. Müəllif nları mürəəbat adlandırır. Bu dərmanlardan bəziləri 50-60 və daha ç bitilərdən ibarətdir. Nümunə imi, Həsən ibn Rza Şirvaninin nüsələrindən birinini göstərə: Bambuun içliyindən hazırlanan həblər (qursi-təbaşir) ödqvucu təsirə malidir, qan təzyiqini aşağı salır, spazmlara qarşı faydalıdır. Təribi: bambuun içi, qızılgül, ağ səndəl, iyar tumları, nilufər sirpu, zirinc, ərəb qatranı, gəvən itrəsi, dəvətianın havada bərimiş şirəsi. Bütün bunları yaşıca döyürlər və sitrn suyu ilə qarışdırıb yayma həblər düzəldirlər.

 

Həsən Ibn Rza Şirvaniyə məsus bu əsərinin əlyazma nüsələri Azərbaycan MA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar Institutunda və ləcə də Iranın əlyazma əzinələrində salanır.

 

Hacı Sülyman ibn Salman Qacar Irəvani XVIII əsrdə yaşamış görəmli Azərbaycan həimi və alimidir. O, rtə əsrlər zamanı Azərbaycanın məşhur mədəniyyət mərəzi lmuş Irəvan anlığının paytatı Irəvan şəhərində anadan lmuşdur. Hacı Sülyman İrəvani Azərbaycanın siyasi və mədəni tariində mühümm rl ynayan və Irəvan anlığını idarə dən Qacar tür nəslinin nümayəndəsi idi.

 

nun fars dilində yazdığı Fəvaidül-himət (Himətin faydası) əsəri nəini Azərbaycanda, ləcə də rta Asiyada və Iranda böyü şöhrət qazanmışdı. itab ii hissədən ibarətdir. Birinci hissədə dərman assələrinin əlifba sırası ilə siyahısı vrilib. Iinci hissə isə rta əsr farmalji trminlərinin izahlı lüğətidir. Burada biti, hyvan və minralların Azərbaycan, tür, ərəb, fars, yunan, Çin, hind və başqa dillərdə adları vrilmişdir.

 

Əbülhəsən Mərağayi (əl-Məraği, XVIII üsr) məşhur Azərbaycan həimi və alimidir. Cənubi Azərbaycanın Marağa şəhərində anadan lmuşdur. 1775/6-ci ildə fars dilində tibb və əczaçılıq, üzrə Müalicəti-münfəridə əsərini yazmışdır. Bu itabda mütəlif əstəlilərin müalicəsindən və bir ç dərman tlarının, minral və hyvanların sağaldıcı yfiyyətlərindən bəhs lunur. Sinir sistmi əstəlilərindən migrn, mninqit, yaddaşın pzulması, dprssiya, qarabasmalar, pilpsiya, insult, iflic və sair əstəlilər haqqında ardıcıl məlumat vrilir. Məsələn, Əbülhəsən Mərağayi qıclmalara qarşı süsən, maral piyi, çödütu, bal, sədəftu və astrdan (qunduzun qu vəzisindən) hazırlanmış yağdan istifadə tməyi tövsiyyə dirdi.

 

itab həcmcə böyü lmasa da, nsilpdi aratr daşıyır, tibb və əczaçılıq, lmlərinin əsas məsələlərini əhatə dir. Əsəri yazarən, müəllif ndan öncə yaşamış məşhur Azərbaycan alimlərin itablarından, üsusil ilə də Yusif Ibn Ismayıl yinin Cəmül-Bağdadi əsərindən yararlanmışdır. Əbülhəsən Mərağayinin əsərinin əlyazması AMA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar Institutunda müafizə lunur

 

VIII-I əsrlərdə Azərbaycanda Məhəmməd Pygəmbərin və səhabələrin tiblə bağlı dyimləri haqqında hədislər məcmuələri tərtib dilir və öçürülürdü. Bu əsərlərin adı Tibbi-Nəbəvi (Pyğəmbərin tibbi) idi. Əlyazmalar institutunda Tibbi-Nəbəvilərin üç mütəlif əlyazması salanılır; nlardan birisi Məhəmməd Bərgüşadi adlı atib tərəfindən öçürülmüşdür.

 

I əsrdə Azəprbaycan dilində tərtib lunmuş tibb əsərlərindən biri də annim Nüsəcat itabıdır. Burala alq təbabətinin bir sıra rsptləri və həmçinin mütəlif əstəlilərə qarşı shr və dualar vrilmişdir. dövrdə yaşayan məşhur təbiblərdən biri də urşud Banu Natəvanın saray həimi Məhəmmədqulu Qayıbzadə Qarabaği idi.

 

I əsrdən başlayaraq, Azərbaycanda Avrpa tibbinin təsiri duyulmağa başlayır və tibb lmi yni bir mərhələyə qədəm qyur.

 

<<<<<<<<ANA SƏHİFƏ

 

Fərid Ələkbərli, 2006. Bütün hüquqlar qorunur // Fərid Ələkbərlinin İnternet sahifəsi //

e-mail: aamhaz@aamh.az