AZ EN RU

Fərid Ələkbərli,

t a r i x e l m l ə r i d o k t o r u

 

 

 

MƏŞHUR ORTA ƏSR AZƏRBAYCAN

HƏKİMLƏRİ

 

 

 

 

BƏHMƏNYAR ƏL-AZƏRBAYCANİ (vəfatı 1065/1066).

İbn Sinanin tələbəsi idi. Fəlsəfəyə aid Ət-Təhsil (İdrak) əsərində Bəymənyar bir sıra tibbi mövzulara da toxunur. Müəllif, Əbubəkir İbn Zəkəriyyə Razinin, Əli İbn Abbasın, Əbu Reyhan Birunini, əl-Kindinin və Şərqin başqa böyük alimlərinin tibbi əsərləri ilə yaxından tanış idi.

 

İSA ƏR-RAGİ TİFLİSİ (XI əsr).

İbn Sinanin Tibb qanunları əsərinə şərhlər yazmışdı.

 

KAFİYƏDDİN ÖMƏR İBN OSMAN (XI-XII əsrlər). Təhminən 1080-ci ildə anadan olmuş məşhur Şirvan həkimidir. Şamaxıda Məlhəm mədrəsəsini yaratmışdı və ona rəhbərlik edirdi. Qardaşı oğlu məşhur şair Xaqani Şirvaniyə (1120-1199) tibdən və başqa fənlərdən dərs deyirdi. Xaqani Şirvani özünün Töhfənül-İraqeyn poemasında Kafiyəddin Ömər və fəaliyyəti haqqında ətraflı məlumat verir.

ƏBU ABDULLA MƏHƏMMƏD BİN NƏMVAR TƏBRİZİ (1194-1245).

Təbriz şəhərində yaşayıb yaratmış bu məşhur həkim Ədvarül-Həmmiyət (İsitmələrə garşı dərmanlar) və bir sıra başqa əsərlərin müəllifidir.

 

ƏBDÜL-MƏCİD TƏBİB (XIII əsr).

Kitabül-Müdavat ("Dərmanlar haqqında kitab, təhminən 1275-1280) əsərinin müəllifidir. Kitabda psixiatriya, nevrologiya, seksopatologiya ilə yanaşı, tibbin bir çox başqa mövzuları da araşdırılır.

 

NƏCMƏDDİN ƏHMƏD NAXÇIVANİ (vəfati 1253).

İbn Sinanın tibb və fəlsəfə üzrə əsərlərinə şərh və haşiyələr yazmışdı.

 

NƏSİRƏDDİN TUSİ (1201-1274).

Marağa Rəsədxanasının banisi və rəhbəri Nəsirəddin Tusi (1201-1274) minerallardan və başqa nəbii müalicə vasitələrindən bəhs edən Risayeyi-Tibb (Tibb risaləsi) və Cəvahirnamə (Qiymətli daşlar haqqında kitab) əsərlərinin müəllifidir. Nəsirəddin Tusinin elmi məktəbinə aid alimlər də bir sıra tibb əsərləri yaratmışlar. Bu alimlərdən biri Əbdül Məcid Təbibdir.

 

RƏŞİDƏDDİN (1247-1317).

Həmədan şəhərində həkim ailəsində doğulmuş bu məşhur təbib və tarıxçi sonralar Təbrizə köçür və burada yaşayıb yaradır. İlkhanilərin saray həkimi və vəziri olmuş Rəşidəddin, XIV əsrin əvvəllərində Təbrizdə Rəbi-Rəşidi şəhərciyi və Darüş-Şəfa (Şəfa evi) adlı elmi mərkəz təsis etmişdi. Rəbi-Rəşidi tədris, tibb, elmi müəssisələri, o cümlədən rəsədxananı birləşdirən bütöv bir şəhərcik idi. Darüş-şəfa müasir Universitetlərə bənzəyən ali məktəb (mədrəsə) idi. Orada Azərbaycan alimləri və müəllimləri ilə yanaşı ayrı ölkələrdənÇindən, Hindistandan, Suriyadan və Misirdən dəvət olunmuş mütəxəssislər də çalışırdı. Daruş-Şəfa-nın kitabxanasında İrandan, Hindistandan, Misirdən, Çindən, Kritdən və başqa ölkələrdən gətirilmış on minlərlə əlyazma kitabi vardi. Buraya təbiətşünaslığı, fəlsəfəni, tarixi, tibbi, astronomiyanı, məntiqi öyrənmək üçün hər il Şərqin müxtəlif ölkələrindən 6-7 min tələbə gəlirdi.

 

MAHMUD İBN İLYAS (XIII-XIV əsrlər)

Məşhur Azərbaycan təbiblərindəndir. Təbrizdə anadan olmuşdu, sonralar Şiraza köçmüş və uzun müddət orada işləmişdi. Tibb üzrə fundamental Kitabül-havi fi elmül mədavi (Tibb elmini tam əhatə edən kitab) əsərinin və başqa qiymətli kitabların müəllifidir. Yüzlərcə dərman bitkiləri və başqa təbii müalicə üsulları haqqında məlumat vermişdi. Bu alim İranda və baçqa Şərq ölkələrində böyük şöhrət qazanmışdı.

 

YUSİF İBN İSMAYIL XOYİ (XIIIXIV əsr)

XIII-XIV əsrlərin ən tanınmış əczaçı alimlərindən idi. O, Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərində anadan olmuş, orada tibb üzrə təhsil almış, sonralar isə Bağdada üz tutub, orada xəlifələrin saray həkimi olmuşdu. 1311-ci ildə Yusif ibn İsmayıl bütün Şərqdə şöhrət tapmış Cameyi-Bağdadi (Bağdad toplusu) adında əczaçılıq ensiklopediyasını əsərini yazmışdı. Kitabda bir neçə min dərman bitkisindən, mineral və tibdə istifadə olunan heyvanlardan bəhs olunur.

MAHMUD İBN MƏHƏMMƏD DİLŞAD ŞİRVANI (XV əsr).

Bu şamaxılı həkim Kəmalnamə (Kamillik haqqında kitab), Müxtəsərüt-tibb (Müxtəsər tibb, 1437-1438) rimi kitabların müəllifidir.

 

MƏHƏMMƏD İBN MAHMUD ŞİRVANİ (1375-1450).

Şirvanda anadan olmuş, sonralar Türkiyəyə köçmüş, orada saray həkimi işləmiş və osmanlı dilində bir neçə tibb əsəri yaratmışdır. Onun ən məşhur əsəri göz xəstəliklərinin müaləcəsindən bəhs edən Mürşid əsəridir. Ondan başqa Məhəmməd Şirvani Töhfeyi-Müradi (Muradın Töhfəsi) kitabını yazmışdı. Qiymətli daşların şəfaverici gücündən xəbər verən bu kitab Osmanlı sultanı II Murada (1421-1451) ithaf edilmişdi. Məhəmməd Şirvani bir sira qiymətli tibb əsərini ərəb və fars dillərindən türk dilinə çevirmişdi.

 

MİRZƏ MƏHƏMMƏD TƏBRİZİ (XV əsr).

Bu məşhur həkim Təbrizdə Fəxrül-Əttiba (Təbiblərin fəxri) ləqəbini qazanmışdı. Onun oğlu Ələddin Şah İsmayil Səfəvinin saray həkimi olmuşdu.

 

ƏBÜLFƏT TƏBRİZİ (XV əsr).

İsmayil Mirzə Səfəvinin (vəfatı 1557) saray həkimi olmuşdu. Tibbi məharətinə görə şöhrət qazanmışdı. Boyu kiçik olduğuna görə xalq ona Kiçik Həkim ləqəbini vermişdi. İsmayıl Mirzənin ölümündən sonr o, Təbrizin valisi Əmir xanın sarayında həkim işləmişşdi.

 

ƏLƏDDİN HƏKİM TƏBRİZİ (XV-XVI əsrlər).

Şah İsmayıl Səfəvinin həkimlərindən biri və Kamil-Əlai tibb terminləri lüğətinin müəllifidir.

 

İMADƏDDİN MAHMUD (XVI əsr).

1549 ildə Şirvanın bəylərbəyi (valisi) olmuş Abdulla xan Ustajlunun həkimi.

 

ŞÜKRÜLLAH ŞİRVANİ (ŞİRVANZADƏ ŞÜKRİ - XVI əsr).

Əslən Şamaxıdan olan bu həkim Qahirədə tibb üzrə təhsil almış və Türkiyədə işləmişdi. O, xəstələri təmənnasız müalicə etdiyinə görə Kasıbların həkimi ləqəbini qazanmışdı.

 

YUSİF İBN MƏHƏMMƏDCAN QARABAĞİ (vəfatı 1591).

Qarabağda anadan olmuşdu. Osmanlı-Səfəvi müharibələri zamanı Azərbaycandan mühacirət edərək, Səmərkənddə yaşayırdı və orada mədrəsədə dərs deyirdi. O, İbn Sinanının Qanun əsərinə şərh və haşiyələr yaxmışdi. Səmərqənd əhalisi ona hörmət əlaməti olaraq, Böyük Axund deyirdi.

 

ƏBU TALİB TƏBRİZİ (vəfatı 1606).

Qəzvin şəhərində böyük xəstəxanaya başçılıq edirdi. Təbrizdə, Qəzvində və İstanbulda işləyirdi.

 

HEYDƏR HƏKİM (XVI-XVII əsrlər).

Hindistanın Agra şəhərində, Böyü Moğollar sülaləsinin təmsilçisi Sultan Əkbərin sarayında çalışmış Azərbaycan həkimidir. Azərbaycan dilində lirik şerlər də yazırdı.

 

HƏKİM MƏHƏMMƏD ƏMİN (XVII əsr).

Gilanın Lahijan məntəqəsində doğulmuşdu. Təhsil almaq üçün Təbrizə yollanmış və burada tibb elmini məşhur Həkim Cəbrayil və Həkim Məhəmməd Bəqərdən öyrənmişdi. Müəyyən müddət Təbrizdə həkimlik etmişdi. Onun təsis etdiyi müalicəxana o qədər çox xəstə cəlb edirdi ki, başqa müalicəxanalar, demək olar ki, boş qalmışdı. O dövrdə Təbriz Osmanlıların işğalı altında idi. Təbrizin Osmanlı valisi də Həkim Əminin təcrübə və biliklərinə valeh qalmışdı və tex-tez ona müraciət edirdi. Məhəmməd Əmin səyahət etməyi xoşlayırdı. Günlərın bir günündə o, Ruma (Türkiyənin Avropa hissəsinə) səyahətə çıxır, qayıdan baş isə görür ki, Şah Abbasın qoşunları Təbrizi osmanlıların əlindən alıb. Məhəmməd Əmin dərhal şahın hüzuruna yollanır ki, ona öz sədaqət və məhəbbətini bildirsin, lakin şahın soyuq münasibətindən təşvişə duşub Gilana qaçır. Sah Abbasın qəzəbini başa düşmək çətin deyilçox guman ki, Məhəmməd Əmin Osmanlı işğalçıları ilə əməkdaşlıqda günahkar bilinmişdi. Ona görə, Məhəmməd Əmin bir daha Təbrizə qayıtmır və birbaşa Hindistana, Əbdürrəhim Hani-Hanan adlı bir xeyriyyəçinin sarayına üz tutur. Məktəbi-Xoşməndan (Ziyalıların məktəbi) adı tanınmış bu möhtəşəm sarayda Məhəmməd Əmin hörmətlə qarşılanır və bacarığı, tibbi səriştəsi və mülayim xasiyyəti sayəsində böyük şöhrət qazanır.

 

HƏKİM MƏHƏMMƏD BƏQƏR (XVII əsr).

Təbrizdə doğulub boya-başa çatmışdı. Onun qardaşı Mir Bəqər məşhur və istedali həkim idi və Shah Abbas Səfəvinin saray həkimi vəzifəsində çalışırdı. Məhəmməd Bəqər də, qardaşi kimi, tibb sahəsində və başqa elmlərdə dərin savada malik idi. Bir müddət Təbrizdə həkim işləyəmdən sonra o, Hindistana yollanır və Əbdürrəhman Hani-Hanan adında xeyriyyəçinin sarayına yol tapır. Bu xeyriyyəçinin əməlləri bütün İran və Azərbaycana əks səda salmışdı. Hani-Hanan Məhəmməd Bəqəri hörmətlə qarşılayır, onunla dostlaşır və özünün şəxsi həkimi təyin edir. Məhəmməd Bəqər ömrünün sonuna qədər orada yaşayır və böyük var-dövlət sahibi olur.

 

HƏKİM CƏBRAYIL (vəfatı 1616). Həkim Məhəmməd Bəqərin oğlu. Tibb elmini Qəzvin və İsfahan şəhərlərində öyrənmişdi, mehriban xasiyyəti və səhavətinə görə şöhrət tapmışdı. Təhsilini başa vurandan sonra, şahın əmri ilə Ərdəbilin Darül-İrşad mədrəsəsinə dərs deməyə göndərilmişdi. Müəyyən müddətdən sonra, o, Ərdəbili tərk edib, Hindistana yollanır və Əbdürrəhim Hani-Hanan adında xeyriyyəçinin sarayına yol tapır. Lakin Həkim Cəbrayıl orada çox qalmır və Hindistanın Dekkan əmirliyinə üz tutur. Orada, o, Qolkunda şəhərinin hökmdarı Məhəmmədqulu Qütb Şahın himayəsini qazanır və ölümünə qədər orada yaşayır.

 

İBRAHİM ZEYNALABDİN OGLU NAKHCHİVANİ (vəfatı 1649)

Əslən Naxçıvanlı olan bu həkim Dəməşq səhərinin (Suriya) baş həkimi vəzifəsində çalışırdı.

 

MƏHƏMMƏD TAĞI TUFARQANLI (vəfatı 1682)

Tibb və fəlsəfə sahəsində bir neçə kitabın, o cümlədən, Haşiyyatül-İdda (İdda əsərinə haşiyə) və Kəkrül (Dərviş Çantası) əsərinin müəllifidir.

 

MƏHƏMMƏD HƏKİM ƏRDƏBİLİ (XVII əsr)

Əslən Ərdəbildən olan bu məşhur həkimin adı bir çox əsgi qaynaqlarda çəkilir.

 

RÜKNƏDDİN MƏSUD MƏSİHİ (1579-1655)

Məşhur həkim, alim və Azərbaycan dilində şeirlərin müəllifi. Onun atası Təbrizdə tanınmış bir təbib olmuş, özü isə İsfahanfa Şah Abbasın şəxsi həkimi kimi fəaliyyət göstərirdi. Sonralar şahla həkimin arası dəyir və Məsihi İsfahani tərk edib Hindistanın Agra şəhərinə köçür. Orada, o, 20 il ərzində Böyük Moğollar sülaləsinin nümayəndələri sultan Əkbər və sultan Cahangirin saray həkimi olur. Zabitətül-Əlac (Müalocə üsulları) kitabının müəllifidir.

 

MURTUZA QULU XAN ŞAMLU (XVII-XVIII əsrlər). Görəmli Azərbaycan alimlərindən və təbiblərindən biridir. Murtuza Qulu an Azərbaycanda ginlgiya və andrlgiya lmlərinin inişafına böyü təsir göstərmişdir. , tibb lminin bu sahələrinə ayrıca itab həsr tmiş il Azərbaycanlı alimdir. Murtuza Qulu anın irqə (Dərviş libası) əsərində bir ç cinsi əstəlilərin müalicəsindən bəhs lunur. Əsər fars dilində yazılmışdı və Azərbaycanla yanaşı, Hindistanda, Iranda və rta Asiyada da məşhur idi. Məsələn, Iranın əlyazma əzinələrində bu əsərin 20 qədim əlyazma nüsəsi müafizə lunur. Azərbaycanda bu qiymətli əlyazma itabının cəmi bir nüsəsi mövcuddur, və da AMA-nın Əlyazmalar Institutunda salanır. irqə itabı 29 hissədən (babdan) ibarətdir. Bablar fəsillərə bölünür. Nümunə imi, bəzi fəsillərin adlarını göstərə:Birinci fəsl. Snsuzluğun səbəbləri haqqında; Iinci fəsl. Cinsi həvəs yadan mərhəmlər haqqında; Üçüncü fəsl. Həmin təsirə mali daili dərmanlar haqqında; Dördüncü fəsl. Cinsi həvəsi azaldan dərmanlar haqqında; Bşinci fəsl. ğlan və ya qızın dğulacağından əbər vrən əlamətlər haqqında; və s.

 

Mürtuza Qulu Şamlunun itabından parçalar Azərbaycan dilinə tərcumə lunmuş və F.Ələbərlinin Şərqdə ailə və niah (Baı, Tural, 2001) itabında yr almışdır. Məşhur alim və həim lmaqla yanaşı, Murtuza Qulu an həm də tanınmış dövlət hadimi idi. , Azərbaycan tariində mühüm rl ynamış şamlu tür tayfasının nümayəndəsidir. Şamlular şah Ismayıl ətayi dövründən başlayaraq, Azərbaycanı idarə dən Səfəvi hömdarlarının əsas dayaq, qüvvələrindən biri lmuşlar. Murtuza Qulu Şamlu da Səfəvi əmirlərindən biri idi və 1678-ci ildə Ərdəbil şəhərinin valisi vəzifəsinə təyin dilmişdi. Bu vəzifədə işləyərən , dövlət işləri ilə yanaşı, tibb üzrə araşdırmalarını da davam tmişdir.

 

HACI SÜLYMAN QACAR İRƏVANİ (XVIII əsr).

Görəmli Azərbaycan həimi və alimidir. nun fars dilində yazdığı Fəvaidül-himət (Himətin faydası) əsəri nəini Azərbaycanda, ləcə də rta Asiyada və Iranda böyü şöhrət qazanmışdı. Bu itab rta əsr əzaçılıq, nsilpdiyasıdır və minlərcə dərman bitisinin, hyvan və minralın müalicəvi yfiyyətlərindən bəhs dir. Fəvaidül-himət əsərinin nadir əlyazma nüsələri Azərbaycan MA-nın Məhəmməd Füzuli adına əlyazmalar Institutunda və ləcə də Iran və Misirdə salanır. Bəzi atalqlarda nun adı itabül-himət (Himət itabı) imi də göstərilir.

 

itab ii hissədən ibarətdir. Birinci hissədə dərman assələrinin əlifba sırası ilə siyahısı vrilib. Iinci hissə isə rta əsr farmalji trminlərinin izahlı lüğətidir. Burada biti, hyvan və minralların Azərbaycan, tür, ərəb, fars, yunan, Çin, hind və başqa dillərdə adları vrilmişdir. Hacı Sülyman Irəvani rtə əsrlər zamanı Azərbaycanın məşhur mədəniyyət mərəzi lmuş Irəvan anlığının paytatı Irəvan şəhərində anadan lmuşdur. , Azərbaycanın siyasi və mədəni tariində mühümm rl ynayan və Irəvan anlığını idarə dən Qacar tür nəslinin nümayəndəsi idi.

 

HƏSƏN İBN RZA ŞİRVANİ. VIII əsrdə yaşamış məşhur Azərbaycan əczaçısı və Siracüt-tibb (Tibbin çırağı) əsərinin müəllifidir. Fars dilində yazılmış bu məşhur əsərdə yüzlərlə dərman nüsələri göstərilmişdir. Siracüt-tibb rta əsr Azərbaycan əczaçılarının stlüstü itabı lmaqla yanaşı, qnşu Şərq ölələrində də məşhur idi.

 

itabda mürəəb təribli nüsələrdən bəhs lunur. Müəllif nları mürəəbat adlandırır. Bu dərmanlardan bəziləri 50-60 və daha ç bitilərdən ibarətdir. Nümunə imi, Həsən ibn Rza Şirvaninin nüsələrindən birinini göstərə: Bambuun içliyindən hazırlanan həblər (qursi-təbaşir) ödqvucu təsirə malidir, qan təzyiqini aşağı salır, spazmlara qarşı faydalıdır. Təribi: bambuun içi, qızılgül, ağ səndəl, iyar tumları, nilufər sirpu, zirinc, ərəb qatranı, gəvən itrəsi, dəvətianın havada bərimiş şirəsi. Bütün bunları yaşıca döyürlər və sitrn suyu ilə qarışdırıb yayma həblər düzəldirlər.

 

Həsən Ibn Rza Şirvaniyə məsus bu əsərinin əlyazma nüsələri Azərbaycan MA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar Institutunda və ləcə də Iranın əlyazma əzinələrində salanır.

 

MİRZƏ HƏSƏN ŞİRVANİ (XVIII əsr)

Məşhur həkim və Şamaxıda xəstəxanananın rəhbəri.

 

MƏHƏMMƏD YUSİF ŞİRVANİ (XVIII-XVII əsrlər) Azərbaycanın məşhur alim, həim və əttatlarından biridir. Məhəmməd Yusif Şirvani Şamaıda dğulub böyümüş, rada həimli təhsili almış, həm də dərmanşünaslıq, lmini öyrənmişdir. , Şirvan bəylərbəyi Hüsyn anın şiağası Lütfəli bəyin yanında həim lmuşdu. 1711/2-ci ildə Məhəmməd Yusif Şirvani müəllifi məlum lmayan Tibbnamə əsərinin üzünü öçürmüşdür, na müqəddimə, şərh və izahatlar yazmışdı. nun bu idməti sayəsində bu itab günümüzə gəlib çatmışdır. Tibbnamə əsgi tür dilində yaradılmış rta əsr tibb əsərləri arasında vacib yr tutur. Bu itab zaman məlum lmuş əsər əstəlilərin müalicəsindən bəhs dir.

 

Tibbnamə əsəri Azərbaycanda 1990-si ildə iril əlifbası ilə gniş ucu ütləsi üçün nəşr dilmiş il rta əsr tibb əsəri ldu. Snralar bu itab rus dilinə də tərcümə lundu və Sant-Ptrburqda nəşri dildi. Tibbnamə Rusiyada dərc dilmiş Azərbaycanın tibb üzrə il rta əsr qaynağıdır.

 

ƏBÜLHƏSƏN MARAĞAYİ (ƏL- MƏRAĞİ, XVIII əsr). Məşhur Azərbaycan həimi və alimidir. Cənubi Azərbaycanın Marağa şəhərində anadan lmuşdur. 1775/6-ci ildə fars dilində tibb və əczaçılıq, üzrə Müalicəti-münfəridə əsərini yazmışdır. Bu itabda mütəlif əstəlilərin müalicəsindən və bir ç dərman tlarının, minral və hyvanların sağaldıcı yfiyyətlərindən bəhs lunur. Sinir sistmi əstəlilərindən migrn, mninqit, yaddaşın pzulması, dprssiya, qarabasmalar, pilpsiya, insult, iflic və sair əstəlilər haqqında ardıcıl məlumat vrilir. Məsələn, Əbülhəsən Mərağayi qıclmalara qarşı süsən, maral piyi, çödütu, bal, sədəftu və astrdan (qunduzun qu vəzisindən) hazırlanmış yağdan istifadə tməyi tövsiyyə dirdi.

 

itab həcmcə böyü lmasa da, nsilpdi aratr daşıyır, tibb və əczaçılıq, lmlərinin əsas məsələlərini əhatə dir. Əsəri yazarən, müəllif ndan öncə yaşamış məşhur Azərbaycan alimlərin itablarından, üsusil ilə də Yusif Ibn Ismayıl yinin Cəmül-Bağdadi əsərindən yararlanmışdır. Əbülhəsən Mərağayinin əsərinin əlyazması AMA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar Institutunda müafizə lunur

 

AĞA SEYİD ƏLİ TƏBRİZİ (1787-1898)

Qanun əl-Əlac (Müalicənin qanunları), Zadül-Müsafirin (Səyahətə çıxanlar üçün məsləhətlər), "Risaleyi-Cizri (Dərmanlar haqqında risalə) əsərlərinin müəllifidir.

 

<<<<<<<<ANA SƏHİFƏ

 

 

Fərid Ələkbərli, 2006. Bütün hüquqlar qorunur // Fərid Ələkbərlinin İnternet sahifəsi //

e-mail: aamhaz@aamh.az